Kennislacunes
Zijn er punten die vanuit patiëntenperspectief belangrijk zijn, die niet in een uitgangsvraag zijn opgenomen? Dan kun je ze laten opnemen in de lijst met kennislacunes.
Als er onvoldoende wetenschappelijk bewijs is voor het beantwoorden van een uitgangsvraag of als er tegenstrijdig bewijs is, zorg er dan voor dat dit als kennishiaat wordt toegevoegd aan de lijst van kennislacunes. Kennislacunes worden in de richtlijn beschreven in een aparte paragraaf of bijlage. Bij voorkeur wordt per onderwerp aangegeven hoe belangrijk het is om te laten onderzoeken en in welke volgorde (voor de onderzoeksagenda).
Beantwoorden van de vragen
De kennislacune gaat over een belangrijke klinische vraag (ziektelast, ziekteverzuim, kosten, belasting familieleden). En heeft de volgende kenmerken:
- Opvullen van de lacune heeft gevolgen voor de richtlijn. De aanbevelingen in de richtlijn kunnen inhoudelijk veranderen of een zwakke aanbeveling kan een sterke aanbeveling worden (of andersom).
- Beantwoording van de vraag verbetert in potentie de kwaliteit van zorg en/of de patiëntenuitkomsten (bijvoorbeeld kwaliteit van leven).
- De lacune is onderzoekbaar en het beoogde onderzoek is haalbaar. Dat wil zeggen dat het een reële kans van slagen heeft in de huidige onderzoekspraktijk en -infrastructuur. Denk hierbij niet alleen aan de kosten maar ook aan [ethische aspecten = Ethiek is de wetenschappelijke of systematische studie van de moraal. Anders gezegd is ethiek ‘kritisch nadenken over wat (moreel) goed is om te doen’. ].
Van kennislacune naar kennisagenda
Kennislacunes die worden benoemd in de richtlijnen zijn vaak een wezenlijk onderdeel van de kennisagenda’s maar kunnen ook op een andere manier onder de aandacht worden gebracht van onderzoekers.
Kennislacunes bij het MSZ
Bij de Federatie Medisch Specialisten (FMS) worden kennislacunes in richtlijnen aangeduid als kennisvragen. Dit zijn vragen over de zorg waarop nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs beschikbaar is en waarvoor aanvullend onderzoek nodig is.
Bij het ontwikkelen van een richtlijnmodule speelt de richtlijnwerkgroep een belangrijke rol bij het signaleren van deze kennisvragen. In deze stap wordt de Agenderen-tabel ingevuld en toegevoegd aan de richtlijn(module).
De Agenderen-tabel vormt de basis voor de kennisagenda. De hierin verzamelde kennisvragen worden opgenomen in de kennisagenda, waarin de belangrijkste onderzoeksvragen voor de komende jaren worden beoordeeld en geprioriteerd. Naast de kennisvragen uit richtlijnen worden tijdens de ontwikkeling van de kennisagenda ook op andere manieren kennisvragen opgehaald, bij patiëntenorganisaties, zorgverleners en wetenschappelijke verenigingen.
In de Agenderen-tabel wordt de volgende informatie gevraagd:
- De kennisvraag: Welke vraag zou met onderzoek beantwoord moeten worden?
- De PICO (indien mogelijk): Op welke patiëntengroep gaat de vraag over (P), welke behandeling of aanpak (I), waarmee wordt deze vergeleken (C) en welke uitkomsten zijn belangrijk (O)?
- Waarom is deze kennisvraag belangrijk? Een toelichting waarom onderzoek naar deze vraag van waarde is voor patiënten en/of de zorg.
- Welk type onderzoek is passend? Bijvoorbeeld een vergelijkend onderzoek of een observationele studie. Als dit niet bekend is, kan dit veld leeg worden gelaten of kan worden aangegeven dat hierover geen voorkeur bestaat.
Deze informatie wordt gevraagd voor:
- de uitgangsvraag/zoekvraag van de richtlijnmodule; en
- andere kennisvragen die aansluiten bij het onderwerp van de richtlijnmodule, maar niet hetzelfde zijn als de uitgangsvraag of zoekvraag.
Het is belangrijk om een kennisvraag zo duidelijk en concreet mogelijk te formuleren, zodat deze geschikt is voor zorgevaluatieonderzoek. De resultaten van dit onderzoek kunnen vervolgens worden gebruikt om de richtlijn verder te verbeteren en de kennisvraag te beantwoorden.
Aandachtspunten voor de patiëntenvertegenwoordiger
- Let goed op de uitkomstmaten die worden genoemd, zijn deze ook relevant voor de patiënt? Of zijn dit mogelijke kennislacunes?
- Mogelijk zijn er vanuit het patiëntenperspectief nog extra kennislacunes te formuleren.
- Geef dit tijdig aan, zodat deze ook worden opgenomen in de kennislacunes van de richtlijn.
In 2025 zijn 10 jaar kennisagendas geëvalueerd vanuit het patientenperspectief. Lees hier de rapporten
Het programma Zorgevaluatie en Gepast Gebruik(ZE&GG) agendeert kennislacunes over bestaande medische zorg die in al in de praktijk wordt toegepast maar waar nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor is.